Prawo do sądu, będące jednym z fundamentalnych przymiotów demokratycznego społeczeństwa, stanowi kluczowy element ochrony jednostki przed nadużyciem władzy oraz zapewnia sprawiedliwe rozstrzyganie sporów.

Prawo to gwarantuje równy dostęp do niezależnego i bezstronnego sądu każdej jednostce bez względu na status społeczny, ekonomiczny czy polityczny. Równość ta jest podstawą do skutecznego funkcjonowania demokratycznego społeczeństwa. Analiza tej zasady w kontekście różnych państw pozwala na zauważenie zarówno wspólnych standardów, jak i unikalnych cech systemów sądowniczych. Poprzez spojrzenie na podobieństwa, różnice oraz ewolucję tych systemów, będziemy w stanie zrozumieć, jak różne kultury prawne kształtują to fundamentalne prawo obywateli.

W Polsce prawo do sądu jest uregulowane w Konstytucji RP z kwietnia 1997 roku, w której artykuł 45 mówi o prawie do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia spraw bez nieuzasadnionych zwłok przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, a  artykuł 77 ust. 2 o tym, że ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw. Oba te artykuły stanowią gwarancję prawa każdego obywatela do sprawiedliwego sądu.

Tak więc źródłami powszechnie obowiązującego prawa w Polsce są Konstytucja i ratyfikowane umowy międzynarodowe. W zakres praw wywodzonych z ratyfikowanych umów międzynarodowych wchodzi tzw. prawo unijne. Zgodnie z zasadą priorytetu prawa unijnego, polskie sądy są zobowiązane do respektowania i zastosowania norm prawnych wynikających zarówno z krajowych przepisów, jak i prawa unijnego. Artykuł 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej mówi o tym, że:

„Każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy. Każdy ma możliwość uzyskania porady prawnej, skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela. Pomoc prawna jest udzielana osobom, które nie posiadają wystarczających środków, w zakresie w jakim jest ona konieczna dla zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości..”.

W ramach tej integracji, polskie sądy współpracują z Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w Luksemburgu, który jest organem odpowiedzialnym za interpretację i stosowanie prawa unijnego. Obywatele polscy, zgodnie z prawem unijnym, mają także dostęp do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, aby składać skargi w przypadku naruszeń przez Polskę przepisów prawa unijnego. Dodatkowo, Polska, jako sygnatariusz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, podlega kontroli Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) w Strasburgu, co umożliwia obywatelom polskim korzystanie ze środków ochrony przewidzianych w tej konwencji. To zespolenie polskiego prawa do sądu z wymogami prawa unijnego stanowi integralną część współpracy i integracji Polski
 w strukturach Unii Europejskiej i wskazuje, że samo prawo do sądu jest gwarantowane nie tylko przez polskie prawo, ale lecz także unijne.

Porównując sąsiednie państwa należące do UE, , niemiecka ustawa zasadnicza nie mówi wprosto prawie do sądu, tak jak polska Konstytucja. Odpowiadające mu treścią konstytucyjne roszczenie o ochronę prawną jest powszechnie uznane w doktrynie i orzecznictwie niemieckim, przy czym jako jego źródło wskazuje się liczne przepisy ustawy zasadniczej, w szczególności artykuł 20 ust. 1 (zasada państwa prawnego), artykuł 19 ust 4 (gwarancja drogi sądowej w razie naruszenia praw przez władzę publiczną), artykuł 103 ust 1 (prawo do wysłuchania ). W przeciwieństwie do Niemiec, czeska Konstytucja wprost gwarantuje obywatelom prawo do sądu, między innymi poprzez Kartę Praw Podstawowych i Wolności, która jest integralną częścią czeskiej Ustawy Zasadniczej. Zgodnie z nią (Artykuł 36):

„Każdy ma prawo do dostępu do sądu w celu ochrony swoich praw. Sądy są niezależne i bezstronne. Nikt nie może być sądzony przez inny sąd niż sąd ustanowiony zgodnie z prawem. Każdy ma prawo do tego, aby jego sprawa była rozpatrzona bez zbędnej zwłoki i w odpowiednim terminie.”,

oraz (Artykuł 38)

„W trakcie rozprawy przed sądem każdy ma prawo do sądu, który został ustanowiony zgodnie z prawem.”.

Niemcy i Czechy, jako państwa członkowskie Unii Europejskiej, na takiej samej zasadzie jak Polska są zobligowane do przestrzegania artykułu 47 KPPUE.

Porównanie polskiego prawa do sądu z innymi państwami UE podkreśla zarówno wspólne standardy, jak i zróżnicowanie praktyk sądowych. Wspólnotowe wartości, takie jak niezawisłość sądów, równe traktowanie przed prawem i skuteczność dostępu do wymiaru sprawiedliwości, są integralnymi elementami unijnego dziedzictwa prawnego, w międzynarodowym kontekście, wymiar sprawiedliwości w Unii Europejskiej ewoluuje w odpowiedzi na współczesne wyzwania, jakie stawiają przed nim dynamiczne zmiany społeczne, technologiczne i polityczne. Prawo do sądu pozostaje fundamentem ochrony praw jednostki i fundamentem demokratycznego porządku prawnego, zarówno w Polsce, jak i w innych państwach Unii Europejskiej, kształtując przyszłość sprawiedliwości i równości w Europie.  

---

Bibliografia:

1. P. Czarny, M. Florczak-Wątor, B. Naleziński, P. Radziewicz, P. Tuleja „Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej komentarz”, Stan prawny na 20 września 2019r., wydawnictwo Wolters Kluwer
2. B. Banaszak, A. Maliacka „Konstytucja Niemiec” Biblioteka Sejmowa
3.  K. Skotnicki „System Konstytucyjny Czech”, Wydawnictwo Sejmowe
4. M. Sofjan, L. Bosek „Konstytucja RP Duże Komentarze Tom 1” Wydawnictwo Bech, rok wydania: 2016
5. Karta Podstawowych Praw Unii Europejskiej http://www.fra.europa.eu Data dostępu: 29.11.2023 godz. 16:00