Prawo do sądu mieści się w katalogu praw człowieka, pełniąc zarazem funkcję gwaranta w stosunku do szeregu innych wolności i praw. Zostało wyrażone w art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 oraz w art. 78 Konstytucji RP. W myśl art. 45 ust. 1 konstytucji każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Natomiast art. 77 ust. 2 konstytucji stanowi, że ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw.

Prawa do sądu nie można interpretować również zawężająco. Dokonanie interpretacji tegoż prawa należy w sposób uwzględniający zasadę proporcjonalności oraz dwuinstancyjności postępowania. Ponadto, istotną kwestią jest również fakt, iż obie strony postępowania mają prawo zaskarżenia orzeczeń lub decyzji wydanych w I instancji.

Doktryna i judykatura wypracowała już swoistą „strukturę prawa do sądu”, wyodrębniając jej podstawowe elementy składowe:

1. prawo do sprawiedliwego orzeczenia sądowego wraz z jego uzasadnieniem (prawo do rozpatrzenia sprawy i uzyskania wiążącego jej rozstrzygnięcia przez niezależny, bezstronny, niezawisły sąd),[1]
2. prawo dostępu do odpowiedniego sądu,[2]
3. prawo do właściwie ukształtowanej procedury sądowej, w którego skład wchodzą m.in. prawo do odpowiednio ukształtowanego systemu środków dowodowych i środków zaskarżenia, prawo stron do sformułowania i przedłożenia własnych argumentów w sprawie, prawo obywatela do posiadania profesjonalnego pełnomocnika, prawo do obrony, prawo do uczciwego, jawnego, procesu, prawo dostępu do informacji o stanie sprawy, prawo do rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki[3]
4. prawo do właściwie skonstruowanego ustroju i pozycji konstytucyjnych organów zajmujących się wymiarem sprawiedliwości.[4]

Prawo do sądu można rozumieć dwojako jako zasadę konstytucyjną- normę zobowiązującą organy publiczne do uformowania niezawisłego sądownictwa orzekającego we wszelkich rodzajach spraw oraz jako prawo podmiotowe przysługujące każdemu człowiekowi.

Brak poszanowania prawa do sądu czy też jego naruszenie stanowi de facto obrazę podstawowych gwarancji procesowych i fundamentalnych, powszechnych praw człowieka. Charakter tegoż naruszenia można ujmować w ujęciu szerokim lub wąskim.

W szerokim ujęciu prawo do sądu i jego naruszenia rozpatruje się z punktu widzenia kryteriów sprawiedliwości proceduralnej, tj. prawa do wysłuchania, zbadania wszystkich istotnych kwestii z punktu widzenia danej sprawy, prawa do informowania, klarowne uzasadnienie motywów rozstrzygnięcia. Z kolei wąsko rozumiane naruszenie prawa do sądu rozpatrywane jest w kontekście naruszenia innych praw podmiotowych.

Jak już zostało wskazane, prawo do sądu jest jednym z najdonioślejszych, najbardziej fundamentalnych praw przysługujących człowiekowi zarówno na mocy konstytucji, jak i na mocy wiążącego Polskę prawa międzynarodowego, a naruszenie bądź choćby wywołanie okoliczności stanowiących zagrożenie dla przysługującego prawa do sądu. Niemniej, należy wziąć pod uwagę fakt, iż podstawowym wymogiem, jaki niesie ze sobą poszanowanie tegoż prawa, jest szeroko zakrojona niezależność władzy sądowniczej i respektowania niezawisłości sędziowskiej, które stanowią gwarant pozwalający na jego realizację w odpowiedniej formie.

Co na przestrzeni ostatnich lat może budzić obawy czy też wątpliwości to szereg zachodzących zmian w sądownictwie w kontekście ich pozostawania w zgodzie z wskazanymi wcześniej konstytucyjnymi gwarancjami o charakterze imperatywnym, z którymi symbiotycznie związane jest konstytucyjne prawo do sądu. W 2017 r. organizacja Amnesty International, której celem jest zapobieganie naruszeniom praw człowieka, wydała raport wskazujący na znaczne zagrożenia wywołane m.in. poszerzeniem zakresu kompetencji ministra sprawiedliwości oraz szeregu innych zmian w zakresie postępowania przed Sądem oraz powoływania asesorów i sędziów, które określone zostały jako sprzeczne ze standardami międzynarodowymi, co w konsekwencji doprowadzić może i de facto doprowadziło do wszczęcia kontroli przez Komisję Europejską w przedmiocie naruszania przez Polskę praworządności.

W konsekwencji, zagrożeniami płynącymi z braku poszanowania prawa do sądu w stosunku do obywateli państwa stanowić może przed wszystkim zachwianie się konstytucyjnej zasady zaufania obywateli do państwa. Zdaniem profesor Ewy Łętowskiej zasada ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa została „wykoncypowana” z idei państwa prawa jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji RP. Zasada ta traktowana jest jako jedna z najdonioślejszych, wywodzących się z zasady demokratycznego państwa prawnego oraz wywodzi szereg określonych obowiązków w sferze działalności państwa. Zatrzymując się niejako nad problematyką zaufania w relacjach państwa i obywateli, warto wyodrębnić dwa aspekty tych relacji: 1) zaufanie obywateli do państwa oraz 2) ochronę tego zaufania przez państwo.

Należy zauważyć, iż „zaufanie” stanowi pewien stan świadomości – swoistą ocenę, czy państwo zapewnia nam poczucie bezpieczeństwa i nie stwarza instytucji potencjalnie budujących w nas niepewność. Co więc w sytuacji, gdy tak kluczowa z perspektywy zarówno orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego jak i doktryny zasada zostanie nadszarpnięta za pośrednictwem regulacji czy też studium przypadków, w których nie wzięto jej pod uwagę. Bez wątpienia, naruszenie prawa do sądu jako podstawowego prawa człowieka, będącego również swoistym punktem odniesienia do realizacji zasady zaufania obywatela do państwa oraz postrzegania prawodawcy jako racjonalnego znacząco uszczupla autorytet ustawodawcy i kreuje pogląd, jakoby sam prawodawca nie zapewniał obywatelom należnego bezpieczeństwa.

Daleko idące konsekwencje mogą zaistnieć również na tle międzynarodowym oraz mogą wywołać bardzo poważne negatywne skutki. Sądy krajowe są bowiem częścią europejskiego porządku prawnego, a tam, gdzie stosują prawo unijne – sądami unijnymi w znaczeniu funkcjonalnym. Obowiązuje więc zasada wzajemnego zaufania, a także wynikająca z niej zasada wzajemnego uznawania orzeczeń. Prawo do sądu stanowiące fundamentalny element statuujący porządki prawne państw europejskich w konflikcie z rozstrzygnięciem polskich sądów może doprowadzić do zachwiania autorytetu polskiej judykatury na arenie międzynarodowej. W przypadku zaistnienia sytuacji powstania wątpliwości, czy w polskim systemie wyroki wydawane są w myśl niezawisłości i niezależności sędziowskiej skutkować może brakiem uznania orzecznictwa polskich sądów. Naruszenie praw człowieka coraz częściej staje się podstawą odmowy wykonywania orzeczeń sądowych (vide: wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Aranyosi i Caldararu – C 404/15 i C 659/15, z powodu naruszenia art. 3 EKPCz i art. 4 EKPP). Współpraca wymiaru sprawiedliwości krajów UE stanowi filar właściwego funkcjonowania w ramach Unii, co w sytuacji naruszania praw człowieka może ulec znacznemu pogorszeniu.

Reasumując, brak poszanowania prawa do sądu, wywołuje poważne konsekwencje o zasięgu ponadnarodowym. Doniosłość tegoż prawa de facto obliguje państwa do przestrzegania go w całej rozciągłości. Praktyka legislacyjna ostatnich lat pozostawia jednak wiele do życzenia wywołując swego rodzaju stan niepewności wobec prawa oraz zmian w zakresie władzy sądowniczej, istotnie godząc w ideę racjonalnego prawodawcy jako gwaranta przestrzegania wszelkich praw podstawowych.

---

Bibliografia

1. Ekiert E „Ograniczenia Prawa do Sądu w Polsce” Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszawskiego ISSN 1644-0242 Rok XVIII, nr 1/2019 DOI 10.26330/ppuw.2019.01.10 lawreview.wpia.uw.edu.pl
2. Gieroń K. „Prawo do sądu w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i orzecznictwie sądowym” http://www.repozytorium.uni.wroc.pl
3. Opinia o sądownictwie amnesty international http://www.amnesty.org.pl
4. „Reforma Sądownictwa w Polsce stanowi zagrożenie dla prawa i sprawiedliwego sądu”- amnesty interational  http://www.amnesty.org.pl
5. Diagnoza stanu polskiego sądownictwa. Materiał RPO dla sejmowego zespołu ekspertów „okrągłego stołu” bip.brpo.gov.pl
6. „Zagrożenie dla niezależności sądów i niezawisłości sędziów w Polsce – Opinia Amnesty International”- monitorkonstytucyjny.eu
7. Zalizowski G. „Prawo do sądu na tle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w kontekście europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności”– repozytorium.uni.wroc.pl
8. Żak M. „Prawo do sądu jako element zasady dobrego rządzenia w świetle orzecznictwa z zakresu praw człowieka”, Palestra wyd. 2/2020– palestra.pl

---

[1]wyrok TK z 16.12.2008 r. (P 17/07), Dz.U. nr 228, poz. 1524.

[2] wyrok TK z 7.09.2004 r. (P 4/04), OTK-A 2004/8, poz. 81; postanowienie NSA z 6.10.2010 r. (II OSK 1912/10),

[3] wyrok TK z 10.07.2000 r. (SK 12/99), OTK 2000/5, poz. 143.

[4] wyrok TK z 24.10.2007 r. (SK 7/06), OTK ZU 2007/9, poz. 108