Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 45 ust. 1 gwarantuje każdemu obywatelowi prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny i bezstronny sąd. To fundamentalne prawo, zwane konstytucyjnym prawem do sądu, jest podstawą demokratycznego państwa prawnego, zapewniając obywatelom ochronę ich praw i wolności.
W kontekście prawa do sądu szczególnie kontrowersyjna jest instytucja przedsądu, która odgrywa istotną rolę w postępowaniu kasacyjnym przed Sądem Najwyższym. Z punktu widzenia obywatela i jego konstytucyjnych praw pojawia się pytanie: czy funkcjonowanie przedsądu, jako mechanizmu selekcji skarg kasacyjnych, jest zgodne z gwarancją prawa do sądu, czy też stanowi ograniczenie dostępu do wymiaru sprawiedliwości?
Istota instytucji przedsądu
Przedsąd jest wstępnym etapem postępowania kasacyjnego w ramach procedury cywilnej, w którym Sąd Najwyższy dokonuje oceny, czy wniesiona skarga kasacyjna spełnia przesłanki merytoryczne, uprawniające do jej przyjęcia do rozpoznania. Mechanizm ten wprowadzono w art. 3989 Kodeksu postępowania cywilnego, aby odciążyć Sąd Najwyższy od rozpoznawania w trzyosobowym składzie wszystkich skarg kasacyjnych, a skupić jego uwagę na sprawach, które mają istotne znaczenie dla ujednolicenia wykładni prawa lub które mogą przyczynić się do rozwoju orzecznictwa. Zasadniczym celem przedsądu jest ochrona efektywności funkcjonowania Sądu Najwyższego, a nie dbałość o merytoryczną jakość rozstrzygnięć sądowych.
Sąd Najwyższy analizuje, czy istnieją okoliczności wskazujące na istotne wątpliwości prawne, nieważność postępowania lub inne kwestie, które uzasadniają ingerencję w ostateczne rozstrzygnięcie. W rezultacie, jedynie skargi spełniające te kryteria są rozpatrywane na dalszym etapie, podczas gdy pozostałe są odrzucane już na etapie przedsądu.
Istota skargi kasacyjnej
Skarga kasacyjna jest jednym z tzw. nadzwyczajnych środków zaskarżenia służących kontroli legalności prawomocnych orzeczeń sądowych. Umiejscowienie skargi kasacyjnej w systemie nadzwyczajnych środków zaskarżenia oznacza, że prowadzone przed Sądem Najwyższym postępowanie w jej przedmiocie nie stanowi kolejnej instancji, w której sprawa jest po raz kolejny rozpoznawana.
Zgodnie z art. 3981 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, skarga kasacyjna przysługuje od wydanego przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie.
Przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej
Art. 3989 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego określa przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Zgodnie z tym przepisem, Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli:
1) w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne;
2) istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów;
3) zachodzi nieważność postępowania lub
4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Istotne zagadnienie prawne występuje wówczas, gdy mamy do czynienia z istnieniem poważnych wątpliwości, których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa.
Potrzeba wykładni przepisów prawa przez Sąd Najwyższy aktualizuje się w sytuacji, gdy określony przepis, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się uchwały interpretacyjnej tego sądu albo niejednolita wykładnia innych sądów wywołuje, wyraźnie wskazane przez skarżącego, rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych.
Prawo do sądu a selekcja spraw w ramach przedsądu
Prawo do sądu obejmuje możliwość zainicjowania postępowania sądowego, sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy oraz uzyskania wiążącego wyroku. Instytucja przedsądu, z jednej strony, ogranicza pełny dostęp do Sądu Najwyższego, ponieważ nie każda skarga kasacyjna jest rozpoznawana merytorycznie. Z drugiej strony, ten mechanizm selekcyjny wydaje się konieczny z uwagi na wyjątkową funkcję Sądu Najwyższego, który nie ma za zadanie rozpatrywania każdej sprawy, lecz czuwa nad jednolitością orzecznictwa w skali ogólnokrajowej. Kluczowym zagadnieniem jest zatem, czy instytucja przedsądu nie narusza konstytucyjnego prawa do sądu poprzez ograniczenie obywatelom pełnego dostępu do Sądu Najwyższego.
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wielokrotnie podkreślano, że prawo do sądu nie oznacza automatycznego prawa do rozpatrzenia każdej sprawy przez Sąd Najwyższy. Postępowanie kasacyjne pełni bowiem specyficzną funkcję prawną – nie jest to dodatkowa instancja, ale środek kontroli nad prawidłowym stosowaniem prawa w kluczowych kwestiach prawnych. Ograniczenie dostępu do Sądu Najwyższego poprzez instytucję przedsądu jest zgodne z Konstytucją RP, o ile jest stosowane w sposób transparentny, przewidywalny i służy realizacji ważnych interesów publicznych.
Krytyka przedsądu
Mimo, że instytucja przedsądu ma swoje uzasadnienie, wprowadza również szereg kontrowersji. Jedną z głównych obaw związanych z przedsądem jest to, że jego zastosowanie może stanowić barierę w dostępie do sądu dla osób, które mają zasadne roszczenia, ale ich sprawy nie spełniają ściśle określonych wymogów proceduralnych, takich jak przedstawienie istotnego zagadnienia prawnego lub wykazanie, że rozstrzygnięcie będzie miało istotne znaczenie dla jednolitości orzecznictwa.
Podczas przedsądu mogą być nieprzyjęte do rozpoznania przez właściwy (trzyosobowy) skład Sądu Najwyższego skargi kasacyjne, które nie spełniają rygorystycznych przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania zawartych w Kodeksie postępowania cywilnego. Przesłanki te, opisane wcześniej, a zawarte w art. 3981 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, są znacznie bardziej rygorystyczne niż przesłanki pozwalające na zmianę orzeczenia w trybie instancyjnym (przekazanie do ponownego rozpoznania lub wydanie wyroku merytorycznego w II instancji).
W postępowaniu kasacyjnym przed Sądem Najwyższym obowiązuje przymus adwokacko-radcowski. Oznacza to, że skarga kasacyjna musi być obligatoryjnie sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego. Może także prowadzić do sytuacji, w której jednostki, które nie mają zasobów finansowych na skorzystanie z profesjonalnych usług prawnych, nie będą w stanie skutecznie składać skarg kasacyjnych. Z tego względu przedsąd wprowadza mechanizm, który choć ma na celu poprawienie efektywności systemu sądowniczego, jednocześnie może prowadzić do nierówności w dostępie do sprawiedliwości, szczególnie w kontekście osób, które nie mają wystarczającej wiedzy prawnej lub wsparcia finansowego. Uczciwie relacjonując sprawę należy jednak zauważyć, że istnieje instytucja nieodpłatnej pomocy prawnej z urzędu w przypadku osób, których nie stać na profesjonalistę, nawet gdy sprawa w toku instancji była prowadzona przez skarżącego osobiście. Skorzystanie jednak z takiej pomocy jest trudniejsze – prawnik musiałby włączyć się do sprawy na etapie postępowania kasacyjnego, nie znając wcześniej sprawy na etapie I i II instancji.
Wreszcie – najbardziej kontrowersyjna kwestia – skarga kasacyjna ustawowo rozpoznawana jest przez Sąd Najwyższy w składzie 3 sędziów zawodowych. Przedsąd jest zaś jednoosobowy. Wobec tego co prawda rozpoznanie skargi kasacyjnej co do meritum odbędzie się zawsze w trzyosobowym składzie, jednak przed tym sędzia może jednoosobowo zdecydować o nieprzyjęciu danej skargi do rozpoznania przez skład Sądu Najwyższego. Ograniczenie liczby orzekających w sprawie sędziów – nie tylko w opisywanym kontekście – zawsze budzi wątpliwości. Należy bowiem uznać, że w sprawach najwyższej wagi, tam, gdzie już nie przysługuje środek odwoławczy (czy innego rodzaju środek kontroli), skład sędziowski powinien być szeroki. Na drugiej szali oczywiście znajduje się efektywność pracy Sądu Najwyższego – jednoosobowy przedsąd z pewnością organizację sądu usprawnia.
W efekcie, choć przedsąd zapewnia zwiększenie sprawności postępowania, rodzi pytania o sprawiedliwość i równość obywateli wobec prawa, gdyż nie każdemu przypadkowi dane będzie dotrzeć do merytorycznej analizy przez Sąd Najwyższy.
Podsumowanie
Nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, czy przedsąd w pełni odpowiada na wymagania wynikające z art. 45 Konstytucji RP. Z jednej strony, przedsąd pełni ważną funkcję selekcyjną, mającą na celu odciążenie Sądu Najwyższego i koncentrację na sprawach o szczególnym znaczeniu prawnym, co pozytywnie wpływa na efektywność systemu sądowniczego. Z drugiej strony, mechanizm ten wprowadza ograniczenia w dostępie do Sądu Najwyższego, co może budzić wątpliwości co do jego zgodności z konstytucyjnym prawem obywateli do sądu.
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego podkreślano, że prawo do sądu nie oznacza automatycznego prawa do rozpatrzenia każdej sprawy przez Sąd Najwyższy. Przedsąd, w swoim charakterze selekcyjnym, wydaje się zgodny z Konstytucją, o ile stosowany jest w sposób przejrzysty i przewidywalny. Niemniej jednak, w praktyce przedsąd może stanowić barierę w dostępie do wymiaru sprawiedliwości.
W związku z tym, mimo że przedsąd nie jest jednoznacznie niezgodny z konstytucyjnym prawem do sądu, jego zastosowanie wymaga dalszej refleksji.
Warto rozważyć wprowadzenie mechanizmów, które umożliwiłyby szerszy dostęp do Sądu Najwyższego, szczególnie w przypadku osób, które z powodu braku zasobów prawniczych nie mają pełnej wiedzy o procedurach kasacyjnych. Dopiero wówczas będzie możliwe znalezienie równowagi pomiędzy efektywnością systemu a pełnym dostępem do wymiaru sprawiedliwości, co w pełni odpowiadałoby wymaganiom konstytucyjnym.
Akty normatywne:
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483)
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. 1964 nr 43 poz. 296).
Orzeczenia:
- Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt SK 26/02
- Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 maja 2007 r., sygn. akt SK 68/06
Bibliografia:
Prawo do Sądu 
Dodaj komentarz