Stan nadzwyczajny a prawo do sądu – wpływ stanów nadzwyczajnych na dostęp obywateli do wymiaru sprawiedliwości

Published by

Iga Niekrewicz, Jagoda Bytniewska-Judasz

on

Stany nadzwyczajne wystawiają na próbę zdolność państwa do ochrony bezpieczeństwa przy jednoczesnym poszanowaniu praw jednostki. Wymaga to zarazem skuteczności działania władz i nienaruszalności gwarancji obywatelskich. Wśród nich ważne miejsce zajmuje prawo do sądu, zagwarantowane w art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, które zapewnia każdemu sprawiedliwe i jawne rozpatrzenie sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Jednakże w sytuacjach kryzysowych, takich jak stany nadzwyczajne, mogą wystąpić ograniczenia w dostępie do wymiaru sprawiedliwości. 

Niniejszy tekst podda analizie wpływ stanów nadzwyczajnych na prawo do sądu, uwzględniając zarówno regulacje konstytucyjne, jak i orzecznictwo krajowe oraz międzynarodowe. Pytanie brzmi: jak daleko można ingerować w prawo do sądu, by nie naruszyć jego istoty?

STANY NADZWYCZAJNE W ROZDZIALE XI KONSTYTUCJI RP

Stany nadzwyczajne to szczególne reżimy wprowadzane w obliczu poważnych zagrożeń, w których ustawodawca może czasowo modyfikować wykonywanie praw i wolności, aby chronić nadrzędne dobra, takie jak bezpieczeństwo państwa czy życie i zdrowie obywateli (art. 228 Konstytucji RP). W polskim porządku prawnym wyróżnia się trzy stany nadzwyczajne: stan wojenny, stan wyjątkowy oraz stan klęski żywiołowej. Każdy z nich może zostać wprowadzony wyłącznie na podstawie ustawy lub w drodze rozporządzenia i na określonym obszarze, a akt wprowadzający podlega szczególnej publikacji. Wszystko to ma zapewnić transparentność działania organów państwowych.

Stan wojenny wprowadzany jest w razie zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej napaści na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub wypełniania zobowiązań wynikających z umów międzynarodowych (art. 229 Konstytucji RP). Stan wyjątkowy może zostać ogłoszony w przypadku zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego i trwa maksymalnie 90 dni, z możliwością jednokrotnego przedłużenia za zgodą Sejmu (art. 230 Konstytucji RP). Natomiast stan klęski żywiołowej wprowadzany jest przez Radę Ministrów w celu zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych, maksymalnie na 30 dni, również z możliwością przedłużenia za zgodą Sejmu (art. 232 Konstytucji RP).

Konstytucja RP jasno określa, że działania podejmowane w czasie stanu nadzwyczajnego muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia i zmierzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa (art. 228 ust. 5 Konstytucji RP). Równocześnie wprowadzenie stanu nadzwyczajnego nie może naruszać niektórych fundamentalnych przepisów Konstytucji RP ani skracać kadencji organów ustawodawczych i wykonawczych w określonych sytuacjach (art. 228 ust. 6–7 Konstytucji RP).

W przypadku ograniczeń praw i wolności jednostki w trakcie stanu wojennego lub wyjątkowego Konstytucja RP wyznacza katalog praw nienaruszalnych, do których należą prawa dotyczące godności człowieka, obywatelstwa, ochrony życia, humanitarnego traktowania, ponoszenia odpowiedzialności karnej, dóbr osobistych, sumienia i religii, petycji, rodziny i dziecka, a także kluczowego z perspektywy niniejszego tekstu dostępu do sądu. W stanie klęski żywiołowej możliwe są szersze ograniczenia, obejmujące prawa związane m.in. z działalnością gospodarczą, własnością czy wolnością poruszania się, ale również one podlegają ścisłej regulacji ustawowej (art. 233 ust. 3 Konstytucji RP).

Wprowadzenie stanów nadzwyczajnych jest więc instrumentem elastycznego reagowania państwa w kryzysie, jednocześnie podlegającym zasadzie legalizmu, proporcjonalności i kontroli parlamentu, co ma zapewnić równowagę między bezpieczeństwem państwa a ochroną podstawowych praw obywateli.

STANDARDY I GRANICE INGERENCJI – CO WYNIKA Z KONSTYTUCJI I ORZECZNICTWA?

Konstytucyjne prawo do sądu stanowi punkt wyjścia w analizie wpływu stanów nadzwyczajnych na wymiar sprawiedliwości. Obejmuje ono nie tylko formalny dostęp do organu orzekającego, lecz także szereg gwarancji proceduralnych: prawo do odpowiednio ukształtowanej, sprawiedliwej i jawnej procedury, prawo do uzyskania wyroku, a także do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Ten standard – wielokrotnie podkreślany w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego – wyznacza minimum, którego nie można naruszyć nawet w warunkach kryzysowych. Minimum to nie ma charakteru wyłącznie deklaratywnego, lecz jest fundamentem ochrony jednostki przed arbitralnością władzy.

Centralną rolę w systemie odgrywa zasada legalizmu. Każde ograniczenie sposobu wykonywania prawa do sądu musi mieć wyraźne umocowanie ustawowe, mieścić się w granicach delegacji i być stosowane w sposób proporcjonalny. Test proporcjonalności obejmuje trzy etapy: (1) przydatność środka do osiągnięcia celu, (2) konieczność rozumianą jako brak rozwiązania mniej dolegliwego oraz (3) proporcjonalność sensu stricto, czyli zachowanie rozsądnej równowagi między interesem publicznym a ciężarem nakładanym na jednostkę. Judykatura – analizując nadzwyczajne mechanizmy kontroli orzeczeń – konsekwentnie wskazuje, iż ingerencje w sferę praw jednostki muszą korygować jedynie wady o fundamentalnym znaczeniu i nie mogą inicjować „de facto” dodatkowej kontroli instancyjnej, gdyż godziłoby to w pewność prawa i powagę rzeczy osądzonej.

W konsekwencji dopuszczalne jest jedynie modyfikowanie sposobu realizacji prawa do sądu, a nie jego całkowite ograniczanie. Wdrożenie rozwiązań organizacyjnych – od ograniczenia liczby osób na sali po posiedzenia zdalne – może być uzasadnione, o ile nie pozbawia strony realnej możliwości bycia wysłuchaną, zgłaszania wniosków dowodowych i kontroli rozstrzygnięcia. 

Wszelka ingerencja w wykonywanie prawa do sądu w czasie stanu nadzwyczajnego musi mieć wyraźne umocowanie ustawowe i mieścić się w granicach delegacji. Nawet jeśli cele są uzasadnione, organ musi wykazać, że nie istniały środki mniej dolegliwe, a zastosowane ograniczenie jest adekwatne do sytuacji. Ten wymóg przenika zarówno standard konstytucyjny, jak i konwencyjny, czyli wynikający ze wzorca ochrony praw jednostki unormowanego w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (art. 6 i art. 15 EKPC). W najnowszej wersji przewodnika ETPCz o art. 15[JC1]  (2025) [1] podkreśla się, że stan nadzwyczajny może trwać długo, ale ciężar wykazania konieczności i proporcjonalności środków spoczywa na państwie. Zakazane jest takie ukształtowanie ograniczeń, które pozbawia jednostkę realnej drogi sądowej. Innymi słowy: modyfikować można tryb, lecz nie wolno likwidować dostępu. W polskim modelu ustrojowym ta granica wynika z art. 233 w zw. z art. 45 Konstytucji RP; w modelu konwencyjnym – z utrwalonej linii ETPCz, że dostęp do sądu ma być realny i skuteczny, a nie jedynie formalny.

PRAKTYKA POLSKA – PANDEMIA COVID-19

Przykładem sytuacji, gdy pojawiły się dylematy związane z ograniczaniem praw jednostki była pandemia COVID-19. Choć w Polsce formalnie nie wprowadzono wówczas konstytucyjnego stanu nadzwyczajnego, to obowiązywały reżimy sanitarne z ustawy z 2 marca 2020 r. (tzw. specustawy covidowej)[2] i rozporządzeń wykonawczych, co rodziło pytania o zakres delegacji, konieczność i proporcjonalność ograniczeń. Wprowadzono m.in. art. 15zzs u[JC2] stawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19[3], innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych – mechanizm wstrzymania/zawieszenia biegów terminów w postępowaniach (sądowych, w tym administracyjnych, karnych i egzekucyjnych), a następnie tzw. „odmrożenie”: terminy rozpoczęły bieg/zaczęły biec dalej po 7 dniach od wejścia w życie nowelizacji z 14 maja 2020 r., co równocześnie kumulowało zaległości i ryzyko przewlekłości. Badania i analizy[4] wskazały, że narzędzia teleinformatyczne potrafiły utrzymać efektywność i niekiedy poszerzyć dostęp (przy dobrej infrastrukturze), ale ujawniły niedostatki organizacyjne i asymetrię kompetencji cyfrowych stron, które mogły naruszać równość obrony (instrukcje, „sale łącznikowe”, wsparcie techniczne). Empiryczne badania Bartosza Pilitowskiego[5] nad jawnością postępowań w czasie epidemii wykazały, że praktyka zarządzeń prezesów sądów i regulacje „epidemiczne” realnie wpływały na możliwość publicznej kontroli rozpraw – niekiedy istotnie ograniczając jawność. To czuły wskaźnik rzetelności: gdy posiedzenia odbywały się zdalnie lub niejawnie, potrzebne były silniejsze kompensacje (dokładne uzasadnienia, łatwy dostęp do akt, jasne procedury udziału publiczności).

PODSUMOWANIE

Przeprowadzona analiza wykazała, iż prawo do sądu, ujęte w art. 45 Konstytucji RP oraz rozwinięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, stanowi jedną z gwarancji jednostki, której istota nie może być naruszona nawet w warunkach stanów nadzwyczajnych. Ograniczenia dopuszczalne na gruncie art. 228–233 Konstytucji RP mają charakter wyjątkowy i podlegają ścisłej kontroli pod względem legalności, proporcjonalności oraz konieczności.

Zarówno standard konstytucyjny, jak i konwencyjny, jednoznacznie wskazują, iż ingerencje władz publicznych mogą dotyczyć jedynie sposobu wykonywania prawa do sądu, nie zaś samego jego istnienia. Oznacza to, że państwo może wprowadzać rozwiązania organizacyjne – takie jak ograniczenie jawności sali rozpraw czy stosowanie narzędzi teleinformatycznych – o ile nie pozbawiają one jednostki realnej i skutecznej możliwości dochodzenia ochrony sądowej. W świetle orzecznictwa ETPCz oraz judykatury krajowej, wszelkie odstępstwa od standardu rzetelnego procesu wymagają ścisłego uzasadnienia i muszą przechodzić test proporcjonalności.

Doświadczenia polskie związane choćby z pandemią COVID-19 pokazały, że regulacje nadzwyczajne niosą ze sobą ryzyko nadmiernej ingerencji w prawa jednostki. Niekiedy przyjmowały one postać środków niewystarczająco precyzyjnych, nadmiernie restrykcyjnych lub pozbawionych wyjątków umożliwiających realizację funkcji kontrolnych. Sąd Najwyższy słusznie zwrócił uwagę, że takie regulacje nie przechodzą testu konstytucyjności i nie mogą stanowić podstawy odpowiedzialności jednostki. Jednocześnie obserwowane wykorzystanie technologii cyfrowych ujawniło potencjał zwiększania dostępności wymiaru sprawiedliwości, pod warunkiem zapewnienia równych szans procesowych i eliminacji barier infrastrukturalnych.

Wnioski, które płyną z niniejszej analizy prowadzą do stwierdzeń, iż: 

(1) istota prawa do sądu nie podlega ograniczeniu nawet podczas trwania stanów nadzwyczajnych i stanowi nienaruszalny filar demokratycznego państwa prawa;

(2) granice ingerencji władz publicznych wyznaczają standardy proporcjonalności i legalizmu, a wszelkie odstępstwa wymagają uzasadnienia oraz podlegają kontroli sądowej;

(3) ograniczenia jawności i transparentności procesu, będącymi nieodzownymi elementami odpowiednio przeprowadzonego procesu, muszą być rekompensowane innymi mechanizmami gwarancyjnymi;

(4) rozwiązania technologiczne czy organizacyjne mogą wspierać prawo do skutecznej ochrony sądowej, jednak nie mogą prowadzić do naruszenia równości stron czy pozbawiać jednostki prawa do niej.

Stany nadzwyczajne stanowią szczególną próbę dla systemu prawnego, jednak to właśnie w sytuacjach kryzysowych państwo zobowiązane jest w najwyższym stopniu respektować fundamentalne prawa obywateli. Realny, skuteczny i sprawiedliwy dostęp do sądu stanowi kryterium, na podstawie którego oceniana jest konstytucyjność oraz legitymizacja wszelkich działań podejmowanych w warunkach nadzwyczajnych.

Akty normatywne: 

  1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.  (Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483), w szczególności art. 45 oraz art. 228–233
  2. Europejska Konwencja Praw Człowieka z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. 1993 nr 61 poz. 284), w szczególności art. 6 i art. 15
  3. Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 764), w szczególności art. 15zzs

Netografia:

  1. Przewodnik ETPCz o art. 15 z dnia 28 lutego 2025 r.  https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_15_eng

Data dostępu: 23.09.2025 r. godz. 20:30

Data dostępu: 22.09.2025 r. godz. 19:00

Data dostępu: 23.09.2025 r. godz. 14:00

[1]Przewodnik ETPCz o art. 15 z dnia 28 lutego 2025 r.  https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_15_eng

[2]Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 764)

[3] Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 764)

[4] R. Rybski „Stan epidemii a stany nadzwyczajne” https://ejournals.eu/czasopismo/przeglad-konstytucyjny/artykul/stan-epidemii-a-stany-nadzwyczajne

[5] B Pilitowski „Przestrzeganie zasady jawności postępowania sądowego w Polsce podczas stanu epidemii COVID-19. Wyniki badań empirycznych.”

Dodaj komentarz

Previous Post
Next Post