Proces sądowy jest jedną z najważniejszych instytucji funkcjonujących w demokratycznym państwie prawa. To właśnie w jego ramach rozstrzygane są konflikty prawne i dochodzi się w nich sprawiedliwości, aby chronić podstawowe wartości, na których opiera się nasze społeczeństwo. W procesie obywatele stykają się bezpośrednio z władzą sądowniczą, która może być dla osób niezaznajomionych z prawem przytłaczająca i tak samo zgubna jak dla bohatera ,,Procesu” Franza Kafki. Dlatego niezmiernie ważne jest, aby sądy przestrzegały odpowiednich procedur i działały według odpowiednich zasad takich jak: równość stron, prawo do obrony, jawność i sprawiedliwość, czy tak zwane domniemanie niewinności. Dzięki wszystkim tym zasadą strony procesowe mają równe szanse w walczeniu o swoje prawa.
- Podstawy prawne
Najważniejszym aktem prawnym w Polsce jest konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, dlatego też to tam znalazły się kluczowe zapisy o prawach przysługujących obywatelom. W artykule 45 ust. 1 Konstytucji normodawca zapisał, że: ,, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”. Przepis ten określa nie tylko prawo obywatela do sądu, ale także nakłada na sąd obowiązek przyjęcia minimalnych standardów, które muszą zostać spełnione, aby uznać proces za rzetelny.
W art. 45 ust 2. Konstytucji mowa jest natomiast o sytuacjach, w których jawność rozprawy mogłaby być wyłączona. W myśli tego artykułu: ,,Wyłączenie jawności rozprawy może nastąpić ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ze względu na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny. Wyrok ogłaszany jest publicznie”. Na mocy tego ustępu artykułu 45 Konstytucji sąd ma prawo utajnić rozprawę wtedy kiedy uzna, że dla wyższego dobra takiego jak życie ludzkie czy bezpieczeństwo państwa, należy zrezygnować z zasady jawności procesu.
Kolejnym istotnym aktem prawnym jest Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, w szczególności jej art. 6, który w sposób szczegółowy formułuje prawo do rzetelnego procesu. Europejski Trybunał Praw Człowieka w licznych orzeczeniach precyzuje znaczenie takich pojęć jak „fair trial”, „public hearing” czy „reasonable time”, nadając im wymiar praktyczny. Orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka są wiążące dla państw członkowskich Rady Europy, w tym również dla Polski, która powinna zapewniać obywatelom ich prawa procesowe.
Ponadto zasady sprawiedliwości i jawności postępowania znajdują odzwierciedlenie w poszczególnych procedurach: w Kodeksie postępowania karnego, Kodeksie postępowania cywilnego oraz Kodeksie postępowania administracyjnego, które określają szczegółowe prawa stron, obowiązki sądu oraz reguły przebiegu procesu, w zależności od rodzaju sprawy, o którą toczy się postępowanie.
- Istota sprawiedliwego procesu
Pojęcie „sprawiedliwego procesu” jest wielowymiarowe, obejmując zarówno aspekty formalne, jak i materialne. Formalny aspekt tego zagadnienia ma za zadanie chronić jednostkę przed dowolnością i arbitralnością organów wymiaru sprawiedliwości, na którego mogli by mieć wpływ politycy. Do takich gwarancji zaliczyć można:
- Bezstronności i niezależności sądu – sędzia powinien pozostawać wolny od wpływów politycznych, ekonomicznych czy osobistych, a jedynym kryterium jego działania powinna być zgodność z prawem i sumieniem sędziowskim.
- Zasady równości broni (equality of arms) – obie strony konfliktu mają mieć porównywalne możliwości przedstawienia dowodów, argumentów i wniosków, tak aby żadna z nich nie była uprzywilejowana.
- Prawa do obrony – w postępowaniu karnym oznacza to możliwość korzystania z pomocy adwokata, wgląd w akta sprawy, prawo do składania wniosków dowodowych czy aktywnego udziału w rozprawie.
- Prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie – przeciwdziała przewlekłości i gwarantuje, że postępowanie nie będzie prowadzone latami, co mogłoby naruszać prawa stron i zagrażać pewności obrotu prawnego.
- Obowiązek uzasadnienia orzeczenia – sąd jest zobowiązany wyjaśnić, jakie przesłanki i argumenty legły u podstaw rozstrzygnięcia, co umożliwia kontrolę instancyjną i społeczną.
W doktrynie prawa podkreśla się również aspekt materialny sprawiedliwości, związany z dążeniem do prawdziwego i obiektywnego ustalenia stanu faktycznego oraz wydania orzeczenia adekwatnego do okoliczności sprawy. Sprawiedliwość ta jest ściśle powiązana z zasadą prawdy materialnej, szczególnie istotną w procesie karnym.
- Pojęcie jawności procesu i jego znaczenie
Jawność postępowania sądowego to jeden z ważniejszych filarów, na których opiera się wymiar sprawiedliwości. Dzięki tej zasadzie obywatele mogą zarówno kontrolować sposób działania organów państwa jak i swoje własne otoczenie, dzięki czemu mogą mieć poczucie kontroli i bezpieczeństwa. Jawność pełni też funkcję gwarancyjną, której brak mógłby prowadzić do nadużyć i działań niezgodnych z prawem. Jawność tak jak sprawiedliwość może być rozumiana w dwóch wymiarach:
– jawność zewnętrzna – oznacza, że każdy obywatel może uczestniczyć w rozprawach jako obserwator (chyba, że rozprawa została utajniona). Oprócz tego dziennikarze mogą relacjonować sprawy, dzięki czemu zwiększa się świadomość obywateli o sytuacji w pobliżu ich miejsca zamieszkania
– jawność wewnętrzna – ten wymiar dotyczy stron rozprawy, które mają prawo do wglądu w akta sprawy, dostęp do uzasadnienia wyroku, możliwość do zapoznania się z materiałem dowodowym i uzyskania pełnej informacji o czynnościach procesowych.
Zarówno Konstytucja RP, jak i Konwencja, dopuszczają ograniczenia jawności, jednak mają one charakter wyjątkowy. Mogą wynikać z konieczności ochrony moralności, bezpieczeństwa państwa, interesów małoletnich czy tajemnicy informacji. W takich sytuacjach sąd powinien jednak stosować środki najmniej ingerujące w prawo do jawnego procesu, np. wyłączenie jawności tylko na czas przesłuchania określonego świadka.
4. Relacja między sprawiedliwością a jawnością
Choć pojęcia sprawiedliwości i jawności procesu są odrębne, stanowią one elementy jednego standardu rzetelnego postępowania. Jawność umożliwia bowiem kontrolę społeczną nad tym, czy wymiar sprawiedliwości działa w sposób prawidłowy i bezstronny. Sprawiedliwość natomiast byłaby zagrożona, gdyby proces odbywał się w ukryciu, bez możliwości weryfikacji ze strony opinii publicznej. Relacja ta jest zatem komplementarna: jawność wzmacnia sprawiedliwość, a sprawiedliwość nadaje jawności sens jako narzędziu kontroli i legitymizacji.
5. Znaczenie sprawiedliwego i jawnego procesu we współczesnym państwie
W praktyce współczesnych systemów prawnych przestrzeganie standardów rzetelnego procesu stanowi fundament praworządności. Proces nie jest jedynie technicznym postępowaniem, lecz gwarancją ochrony jednostki przed władzą państwową. Jawność i sprawiedliwość procesu wzmacniają zaufanie obywateli do sądownictwa, tworząc świadomość, że rozstrzygnięcia są podejmowane uczciwie, zgodnie z prawem i w sposób przejrzysty.
Naruszenia tych standardów prowadzić mogą do poważnych konsekwencji: przewlekłość postępowania osłabia efektywność wymiaru sprawiedliwości, brak bezstronności podważa jego wiarygodność, a ograniczenie jawności – otwiera pole dla nadużyć i podejrzeń o stronniczość. Dlatego też zarówno ustawodawca, jak i praktycy prawa muszą nieustannie dbać o to, aby proces pozostawał zgodny z konstytucyjnymi i konwencyjnymi standardami rzetelności.
- Podsumowanie
Pojęcia ,,sprawiedliwego” i ,,jawnego” procesu jak widać to nie tylko puste słowa, które wypowiadane są tak często gdy mowa o wymiarze sprawiedliwości, a jedne z najważniejszych zasad i filarów, na których opiera się ten wymiar. Zapewniają one to, że rozstrzyganie sporów odbywa się w sposób rzetelny i przejrzysty. Ich źródła znajdują się w Konstytucji RP, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i w wielu innych ustawach i aktach prawnych, co zapewnić ma ich ochronę przed nadużyciami. Wspólnie one tworzą fundament demokratycznego porządku prawnego, który chronić ma prawa jednostki oraz zapewniać prawidłowe funkcjonowanie państwa.
- Źródła
– https://adwokatmdp.pl/zasada-jawnosci-w-procesie-cywilnym/
Prawo do Sądu 
Dodaj komentarz