Prawo do sądu a strategia wyboru 

Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.¹Prawo to stanowi fundament demokratycznego państwa prawnego i jest gwarancją ochrony jednostki przed arbitralnością władzy. W tradycyjnym ujęciu doktrynalnym, przez pojęcie „sądu właściwego” (a w sprawach z elementem obcym – jurysdykcji krajowej) należy rozumieć ściśle określoną przepisami prawa zdolność i kompetencję organów danego państwa do rozpoznania oraz rozstrzygnięcia konkretnej kategorii spraw. Instytucja ta ma na celu z góry ustalone, przewidywalne przypisanie sporu do konkretnego sędziego i miejsca, co chroni strony przed dowolnością. Jednak we współczesnym zglobalizowanym obrocie prawnym, owo pojęcie „sądu właściwego” staje się coraz bardziej elastyczne i niejednoznaczne. W sytuacjach, gdy stan faktyczny sprawy wykracza poza granice jednego państwa, pojawia się zjawisko forum shoppingu. 

W doktrynie prawa procesowego forum shopping bywa określany mianem „spekulowania jurysdykcją”.² Choć frazeologia ta została zapożyczona ze świata biznesu, problematyka ta ingeruje w struktury systemu prawnego. Czy wybór sądu, który oferuje korzystniejsze dla powoda przepisy, jest realizacją prawa do sądu, czy też jego nadużyciem? Niniejszy artykuł ma na celu przybliżenie tej złożonej problematyki, ze szczególnym uwzględnieniem postępowań upadłościowych oraz rodzinnych w systemie prawnym Unii Europejskiej. 

Czym jest Forum Shopping?  

Termin forum shopping łączy w sobie element anglosaski (shopping – zakupy) oraz łaciński (forum – oznaczające w tym kontekście sąd lub jurysdykcję). W literaturze przedmiotu, zjawisko to definiowane jest jako sytuacja, w której strona podejmuje próbę przeniesienia rozpoznania sprawy przed konkretny sąd lub konkretną jurysdykcję, gdzie spodziewa się uzyskać najkorzystniejszy wyrok lub werdykt.³ 

Nie jest to zjawisko nowe – jego korzeni w orzecznictwie można szukać już w latach 50. XX wieku w systemie amerykańskim, m.in. w sprawie Covey Gas & Oil Co. v. Checketts.⁴ W kontekście europejskim nabrało ono jednak szczególnego znaczenia wraz z otwarciem granic i swobodą przepływu osób oraz kapitału. Istota forum shoppingu sprowadza się do strategicznego wyboru jurysdykcji. Strona inicjująca postępowanie analizuje systemy prawne różnych państw, zadając sobie pytania: gdzie proces będzie szybszy? Gdzie orzecznictwo jest bardziej liberalne? Gdzie łatwiej ogłosić upadłość? 

W tym miejscu kształtuje się koncepcja tzw. „wyścigu do sądu”. W wielu procedurach cywilnych i handlowych obowiązuje zasada pierwszeństwa (w kontekście lis pendens). Jeśli sądy w dwóch różnych krajach mogą być właściwe do rozpoznania tej samej sprawy, to sąd, do którego pozew wpłynął jako drugi, musi zazwyczaj zawiesić postępowanie. Oznacza to, że ten, kto pierwszy złoży pismo procesowe, narzuca przeciwnikowi miejsce i zasady. 

Upadłościowy Forum Shopping 

Najbardziej jaskrawym przykładem tego zjawiska jest tzw. upadłościowy forum shopping (ang. bankruptcy tourism). W Unii Europejskiej kwestie te regulowane są m.in. przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego.⁵ 

Kluczem do zrozumienia tego mechanizmu jest pojęcie głównego ośrodka podstawowej działalności (ang. Centre of Main Interests – COMI). Zgodnie z prawem unijnym, sądy państwa członkowskiego na terytorium, którego znajduje się COMI dłużnika, posiadają wyłączną jurysdykcję do wszczęcia głównego postępowania upadłościowego.⁶ Oznacza to, że prawo tego państwa (lex fori concursus) będzie regulować status prawny majątku dłużnika i zaspokojeniu wierzycieli. 

Mechanizm forum shoppingu w tym przypadku polega na „migracji” COMI. Dłużnik (lub rzadziej wierzyciel), przewidując niewypłacalność, przenosi swoje centrum życiowe lub zarządcze do innego kraju, aby tam złożyć wniosek o upadłość. Może to przybrać formę przeniesienia siedziby spółki lub – w przypadku osób fizycznych – zmiany miejsca stałego pobytu. W literaturze prawniczej zauważa się, że koncepcja COMI, mimo istnienia domniemań prawnych (np. że COMI to siedziba statutowa spółki), jest podatna na manipulacje. Dłużnik może przenieść aktywa, zarząd czy dokumentację w ostatniej chwili przed bankructwem, stawiając wierzycieli przed faktem dokonanym i zmuszając ich do dochodzenia roszczeń w obcym systemie prawnym. 

W przełomowym wyroku w sprawie Eurofood IFSC Ltd (C-341/04) Trybunał Sprawiedliwości UE sprzeciwił się takiej dowolności, stwierdzając, że domniemanie lokalizacji COMI w miejscu siedziby statutowej może zostać obalone tylko wtedy, gdy czynniki obiektywne i sprawdzalne dla osób trzecich wskazują na inne miejsce zarządu.⁷ Z kolei w sprawie Interedil (C-396/09) TSUE doprecyzował, że aby przenieść COMI (a tym samym jurysdykcję), nie wystarczy formalna zmiana adresu czy miejsca posiedzeń zarządu. Kluczowa jest rozpoznawalność tej zmiany dla wierzycieli.⁸ Centrum interesów musi być tam, gdzie dłużnik faktycznie i w sposób jawny zarządza swoimi interesami. Trybunał wprost wskazuje: nie można uciec z jurysdykcją „po cichu”, zaskakując wierzycieli nowym sądem. 

Dwa oblicza zjawiska  

Czy każde poszukiwanie korzystniejszej jurysdykcji zasługuje na potępienie? Analiza doktryny prawniczej wskazuje, że odpowiedź nie jest jednoznaczna. Należy dokonać rozróżnienia na pozytywny i negatywny forum shopping. 

• Negatywny Forum Shopping   

Jest to zjawisko, z którym prawodawca unijny stara się walczyć. W motywie 5 nowego Rozporządzenia Upadłościowego wprost wskazano, że należy unikać przenoszenia majątku lub postępowań w celu uzyskania korzystniejszej sytuacji prawnej ze szkodą dla ogółu wierzycieli.⁹ Negatywny forum shopping ma miejsce, gdy dłużnik ucieka w jurysdykcję, która pozwala mu ukryć majątek, uniknąć odpowiedzialności karnej lub drastycznie ograniczyć prawa wierzycieli. Takie działanie narusza zasady rzetelnego procesu i sprawiedliwości społecznej. 

•  Pozytywny Forum Shopping  

Istnieją jednak sytuacje, w których wybór jurysdykcji służy wyższemu dobru, jakim jest efektywność postępowania. Przykładem może być sprawa holdingu PIN Group, rozpatrywana przez sąd w Niemczech.¹⁰ W przypadku wielkich grup kapitałowych, działających w wielu krajach, prowadzenie osobnych postępowań upadłościowych dla każdej spółki-córki w innym państwie byłoby nieefektywne i kosztowne. Jeśli dłużnik przenosi COMI w celu skonsolidowania postępowań w jednym kraju, co pozwala na sprawniejszą restrukturyzację i – co kluczowe – maksymalizację wartości masy upadłościowej, takie działanie można uznać za korzystne dla wierzycieli. Wówczas forum shopping staje się narzędziem racjonalnego zarządzania kryzysem, a nie ucieczką przed odpowiedzialnością. 

Forum Shopping w sprawach rodzinnych  

Choć główny nacisk w literaturze kładzie się na sprawy gospodarcze, zjawisko to jest również widoczne w sprawach rodzinnych. W przypadku małżeństw międzynarodowych, wybór kraju, w którym zostanie orzeczony rozwód, może mieć kolosalne znaczenie dla podziału majątku czy wysokości alimentów. Różnice w systemach prawnych państw UE są wciąż znaczące. W jednym kraju sąd może orzekać o winie, w innym nie. W jednym alimenty na byłego małżonka są standardem, w innym rzadkością. Strona, która pierwsza złoży pozew w „swoim” lub bardziej przychylnym sądzie, zyskuje przewagę strategiczną. Taka mnogość podstaw jurysdykcyjnych tworzy idealne warunki do forum shoppingu. Jeśli małżonkowie o różnym obywatelstwie mieszkają w trzecim kraju, właściwe mogą być to sądy nawet trzech różnych państw. Ponieważ prawo materialne tych krajów może się drastycznie różnić, strony często inicjują „wyścig do sądu”. Mechanizm ten opiera się na art. 20 rozporządzenia Bruksela II ter, który statuuje bezwzględny obowiązek zawieszenia postępowania przez sąd „drugi” do czasu ustalenia jurysdykcji przez sąd „pierwszy”.¹¹  

Podsumowując w sprawach o rozwód czy separację m.in. art. 3 Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 (tzw. Bruksela II ter) przewiduje szereg alternatywnych łączników jurysdykcyjnych (np. miejsce zwykłego pobytu małżonków, miejsce ostatniego wspólnego pobytu, a nawet samo obywatelstwo).¹² Dlatego też, w obliczu rozpadu małżeństwa międzynarodowego, priorytetem staje się niezwłoczna, strategiczna ocena właściwości sądu. Błąd lub zwłoka na tym etapie mogą bowiem narzucić stronom reżim prawny, który zniweczy nawet najbardziej słuszne argumenty merytoryczne.  

Przeciwdziałanie nadużyciom w postępowaniach upadłościowych 

Świadomość zagrożeń płynących z niekontrolowanego doboru sądu skłoniła ustawodawcę unijnego do wprowadzenia mechanizmów obronnych. Nowe Rozporządzenie Upadłościowe (obowiązujące dla postępowań wszczętych po 26 czerwca 2017 r.) wprowadziło obostrzenia czasowe. Obecnie domniemanie, że COMI znajduje się w miejscu siedziby statutowej, nie ma zastosowania, jeśli siedziba ta została przeniesiona do innego państwa w okresie 3 miesięcy przed złożeniem wniosku o upadłość.¹³ W przypadku osób fizycznych okres ten jest jeszcze dłuższy i wynosi, w zależności od sytuacji, do 6 miesięcy. Jest to próba ograniczenia „nagłych ucieczek” i wymuszenia, aby jurysdykcja sądu miała oparcie w rzeczywistym, trwałym związku dłużnika z danym krajem. Niemniej jednak obowiązujące rozwiązania prawne, pomimo wprowadzenia kryteriów ograniczających możliwości przemieszczania COMI, nie eliminują całkowicie powstawania przypadków taktycznego wyboru jurysdykcji.¹⁴ 

Podsumowanie 

Zjawisko forum shoppingu stanowi obecnie jeden z najbardziej złożonych problemów praktycznych w obszarze międzynarodowego prawa procesowego i upadłościowego. Balansuje ono na cienkiej granicy między dopuszczalną optymalizacją prawną, wynikającą z fundamentalnej swobody przepływu osób i kapitału w Unii Europejskiej, a nadużyciem prawa, wymierzonym w bezpieczeństwo obrotu gospodarczego. 

Współczesny wymiar sprawiedliwości staje przed trudnym wyzwaniem: nie może a priori traktować każdego wyboru jurysdykcji jako działania nagannego. Jak wykazano w niniejszej analizie, zmiana COMI może służyć szczytnym celom, takim jak skuteczna restrukturyzacja grupy kapitałowej. Kluczowa staje się zatem umiejętność precyzyjnego rozróżnienia, kiedy „wyścig do sądu” jest racjonalną strategią ratunkową, a kiedy staje się instrumentem pokrzywdzenia wierzycieli. Ostatecznie, skuteczność prawa nie mierzy się szybkością złożenia wniosku, lecz zdolnością sądu do wydania sprawiedliwego orzeczenia, które uwzględnia interesy wszystkich uczestników postępowania, a nie tylko strony inicjującej proces.  

Bibliografia: 

Akty prawne: 

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). 

2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. UE L 141 z 5.6.2015, s. 19). 

3. Rozporządzenie Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz. Urz. WE L 160 z 30 czerwca 2000 r.). 

4. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę (Dz.U. UE L 178 z 2.7.2019; tzw. rozporządzenie Bruksela II ter). 

Orzecznictwo: 

1. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 2 maja 2006 r. w sprawie C-341/04 Eurofood IFSC Ltd. 

2. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 20 października 2011 r. w sprawie C-396/09 Interedil Srl. 

3. Covey Gas & Oil Co. v. Checketts, 187 F.2d 561, 563 (9th Cir. 1951). 

4. Wyrok Sądu Rejonowego w Kolonii z dnia 19 lutego 2008 r., sygn. 73 IE 1/08. 

 Literatura: 

1. Black’s Law Dictionary 590 (5th ed. 1979). 

2. Klimas D., Upadłościowy forum shopping w Unii Europejskiej. Pojęcie i ocena upadłościowej migracji celem uzyskania lepszej pozycji procesowej, „Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ” 2017/10, ISSN 1689-9601. 

3. Rosiak H., Zagadnienie forum shopping z perspektywy transgranicznej upadłości, „Europejski Przegląd Sądowy” 2/2013. 

4. Weitz K., Jurysdykcja krajowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005.