Przesłuchanie oskarżonego przed sądem jest jednym z najważniejszych etapów postępowania karnego, który może mieć istotny wpływ na dalszy przebieg sprawy oraz jej ostateczne rozstrzygnięcie. To również moment, który dla wielu osób jest najbardziej stresującym elementem całego procesu karnego. Sala rozpraw, pytania sędziego
i oskarżycieli, a także konieczność zabierania głosu w sprawie, która często dotyczy najtrudniejszych życiowych sytuacji, sprawiają, że łatwo o błąd lub nieprzemyślaną wypowiedź. Choć procedura ta przebiega według ściśle określonych reguł, może być ona źródłem stresu i niepewności. Znajomość podstawowych zasad przesłuchania, przysługujących oskarżonemu praw i związanych z nimi obowiązków sądu, pozwalają lepiej przygotować się do udziału w rozprawie i świadomie korzystać z przysługujących uprawnień procesowych.
PROCEDURA PRZESŁUCHANIA OSKARŻONEGO
1. Odczytanie aktu oskarżenia
Przewód sądowy rozpoczyna zwięzłe przedstawienie zarzutów oskarżenia. Co do zasady czyni to oskarżyciel, który zarzuty stawiane oskarżonemu sformułował. Jeśli jednak w sprawie nie bierze udziału oskarżyciel, wówczas to przewodniczący składu sędziowskiego zwięźle przedstawia zarzuty. Jeśli wniesiono odpowiedź na akt oskarżenia, informuje on również o jej treści.
2. Pouczenie oskarżonego o przysługujących mu prawach
Jeżeli oskarżony bierze udział w rozprawie głównej, przewodniczący składu sędziowskiego, po przedstawieniu stawianych oskarżonemu zarzutów, poucza go o prawie do:
1) składania wyjaśnień,
2) odmowy składania wyjaśnień (bez podania przyczyny),
3) odmowy odpowiedzi na pytania (bez podania przyczyny),
4) składania wniosków dowodowych,
5) zadawania pytań świadkom i biegłym, jeżeli występują,
5) konsekwencjach nieskorzystania z prawa do składania wniosków dowodowych (w tym zakresie pouczenie powinno zawierać informację, że wnioski dowodowe oskarżony powinien składać przed sądem pierwszej instancji, gdyż w apelacji nie może skutecznie wskazać nowego faktu lub dowodu, jeżeli mógł to uczynić w postępowaniu rozpoznawczym).
Oskarżony może zatem składać wyjaśnienia, ale może on również skorzystać z przysługującego mu prawa do milczenia, które obejmuje odmowę odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmowę składania wyjaśnień bez podania przyczyny. Przewodniczący ma obowiązek pouczenia oskarżonego o tym w postępowaniu jurysdykcyjnym niezależnie od pouczenia o tych prawach na etapie postępowania przygotowawczego. Obowiązek pouczenia ma charakter obligatoryjny i w tym zakresie przepis ten nie przewiduje wyjątków. Oznacza to, że zawsze, kiedy dochodzi do otwarcia przewodu sądowego z udziałem oskarżonego, istnieje obowiązek pouczenia. Dotyczy to także sytuacji, gdy następuje ponowne otwarcie przewodu sądowego w związku z prowadzeniem rozprawy od początku, a także wtedy, gdy oskarżony stawi się po raz pierwszy na rozprawę po rozpoczęciu przewodu sądowego.[1]
Jeśli oskarżony zdecyduje się skorzystać z prawa do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmowy składania wyjaśnień, organy procesowe nie mogą wyciągać na tej podstawie wniosków co do winy oskarżonego, nie mogą poczytywać tego jako okoliczność obciążającą czy też nakłaniać oskarżonego do zmiany decyzji.
3. Pytanie o to, czy oskarżony zrozumiał zarzuty i przyznaje się do popełnienia zarzucanych mu czynów
Przesłuchanie oskarżonego składa się z dwóch części. Pierwsza dotyczy zajęcia przez oskarżonego procesowego stanowiska wobec zarzucanego mu czynu. Druga wiąże się z prawem do składania wyjaśnień.[2]
Po pouczeniu oskarżonego o przysługujących go prawach sąd zadaje kluczowe z punktu widzenia dalszego przebiegu procesu pytania:
1) czy oskarżony zrozumiał treść zarzutu?
2) czy przyznaje się do dokonania zarzucanego mu czynu?
3) czy chce złożyć wyjaśnienia?
W tym miejscu warto wskazać, jakich pytań oskarżony może spodziewać się ze strony sądu na początku przesłuchania. Pytania te dotyczą przede wszystkim danych osobowych oskarżonego, jego sytuacji życiowej i zawodowej, miejsca zamieszkania oraz okoliczności związanych z pouczeniem o przysługujących mu prawach. Następnie sąd przechodzi do umożliwienia oskarżonemu złożenia wyjaśnień, zgodnie z zasadą swobody wypowiedzi oraz prawem do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania.
4. Składanie wyjaśnień/odmowa składania wyjaśnień
Jeśli oskarżony zdecyduje się składać wyjaśnienia należy umożliwić mu sformułowanie swobodnej wypowiedzi, nie przerywając mu i nie wpływając na jej treść.
Podstawową zasadą obowiązującą podczas całego przesłuchania oskarżonego jest zasada swobody wypowiedzi. Zasada ta gwarantuje oskarżonemu, że wyjaśnienia będzie mógł składać w sposób swobodny, pozbawiony nacisków czy sugestii, zgodnie z własnymi intencjami, i że będzie mógł wypowiedzieć się co do wszystkich faktów, które uważa za istotne. Dopiero po umożliwieniu swobodnego wypowiedzenia się w granicach określonych celem danej czynności można zadawać pytania zmierzające do uzupełnienia, wyjaśnienia lub kontroli wypowiedzi.
Kodeks postępowania karnego wskazuje wprost, że wyjaśnienia w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. W szczególności dotyczy to wyjaśnień składanych w warunkach wpływania na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej czy stosowania hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne osoby przesłuchiwanej albo mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem.
Oskarżony może również odmówić składania wyjaśnień. Wskazane jest skorzystanie z tego prawa chociażby wówczas, gdy oskarżony jest pod wpływem silnych emocji, takich jak stres czy strach, gdy oskarżony obawia się, że powie coś, co może działać na jego niekorzyść lub może zostać błędnie zinterpretowane, czy też gdy dowody oskarżenia są wybrakowane lub podważalne.
Warto w tym miejscu wytłumaczyć różnice pomiędzy składaniem wyjaśnień a składaniem zeznań. W postępowaniu sądowym wyjaśnienia składa oskarżony, zaś zeznania – świadek.
Oskarżony składając wyjaśnienia nie ma obowiązku mówić prawdy i – o ile nie oskarża fałszywie, nie pomawia lub nie znieważa innych osób – nie grozi mu odpowiedzialność karna za mówienie nieprawdy w swojej obronie w toczonej przeciwko niemu sprawie. Jego wyjaśnienia również stanowią dowód, ale są przede wszystkim źródłem obrony. Należy jednak pamiętać, że jeśli sąd zauważy, że oskarżony kłamie, niezależnie od tego czy jest to kwestia kluczowa w danej sprawie czy nieistotna, może to podważyć wiarygodność innych składanych przez oskarżonego wyjaśnień. Oskarżony może też zmienić wyjaśnienia, które złożył na wcześniejszym etapie postępowania poprzez ich odwołanie, uzupełnianie lub sprostowanie.
Oskarżony nie musi również mówić o wszystkich okolicznościach, które są jemu znane w sprawie – może pomijać informacje, które dostarczają dowody jego winy czy działają obciążająco w jakikolwiek inny sposób. Jeśli decyduje się jednak składać wyjaśnienia warto, aby wyjaśnił wszystkie okoliczności, które mają wpływ na jego obronę.
Sytuacja wygląda zupełnie inaczej w przypadku zeznań składanych przez świadka. Świadek ma obowiązek składać zeznania zgodne z prawdą i nie zatajać prawdy, o czym należy go pouczyć. Należy pouczyć go również o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań lub zatajanie prawdy – świadkowi zeznającemu przed sądem nieprawdę grozi aż do 8 lat pozbawienia wolności. Istnieje również szereg przypadków, w których świadek może odmówić składania zeznań. Jeśli jednak zdecyduje się zeznawać, musi składać zeznania zgodnie z prawdą, pod rygorem grożącej mu odpowiedzialności karnej. O prawie do odmowy składania zeznań świadka, któremu takie uprawnienie przysługuje, należy pouczyć.
5. Pytania stron
Jeśli oskarżony zdecyduje się składać wyjaśnienia, po jego swobodnej wypowiedzi pytania będą zadawać kolejno: oskarżyciel publiczny, oskarżyciel posiłkowy, pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego, oskarżyciel prywatny, pełnomocnik oskarżyciela prywatnego (jeśli występują w sprawie), obrońca oskarżonego i skład sędziowski. W razie potrzeby członkowie składu orzekającego mogą zadawać dodatkowe pytania poza kolejnością.
W tym miejscu warto podkreślić, że postępowanie karne dopuszcza możliwość odmowy odpowiedzi na pytania oskarżyciela i sądu, pozwalając przy tym odpowiadać jedynie na pytania zadawane przez obrońcę. W ten sposób oskarżony może w sposób kontrolowany i bezpieczny z punktu widzenia obrony wyjaśnić kwestie, które w sposób oczywisty działają na jego korzyść, bez ryzyka, które niosłoby udzielanie odpowiedzi na pytanie oskarżycieli czy sądu.
6. Pouczenie o prawie zadawania pytań i składania wyjaśnień co do każdego dowodu
Po przesłuchaniu oskarżonego przewodniczący składu sędziowskiego poucza oskarżonego o kolejnych przysługujących mu prawach:
1) zadawaniu pytań osobom przesłuchiwanym,
2) składania wyjaśnień co do każdego przeprowadzanego dowodu.
Podsumowanie
Przesłuchanie oskarżonego przed sądem stanowi jeden z najistotniejszych momentów postępowania karnego. To właśnie w jego trakcie oskarżony może przedstawić własną wersję wydarzeń, odnieść się do stawianych mu zarzutów oraz aktywnie realizować przysługujące mu prawo do obrony. Jednocześnie przebieg tej czynności podlega licznym gwarancjom procesowym, których celem jest zapewnienie rzetelności postępowania oraz poszanowania praw oskarżonego.
Warto w tym miejscu ponownie wymienić przysługujące oskarżonemu na tym etapie postępowania prawa – są to w szczególności prawo do składania wyjaśnień, prawo do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania, prawo do swobodnej wypowiedzi, prawo do składania wniosków dowodowych, zadawania pytań osobom przesłuchiwanym oraz odnoszenia się do przeprowadzanych dowodów. Obowiązkiem sądu jest natomiast nie tylko prawidłowe pouczenie oskarżonego o przysługujących mu prawach, lecz także stworzenie warunków umożliwiających ich rzeczywiste wykonywanie.
Gwarancje te nie mają charakteru wyłącznie formalnego. Stanowią one element konstytucyjnego prawa do sądu oraz prawa do rzetelnego procesu, których istotą jest zapewnienie każdej osobie realnej możliwości przedstawienia swojego stanowiska przed niezależnym, bezstronnym i niezawisłym sądem. Świadomość przysługujących uprawnień oraz zasad przeprowadzania przesłuchania pozwala oskarżonemu w sposób bardziej świadomy uczestniczyć w postępowaniu i skuteczniej korzystać z przysługujących mu środków obrony.
Bibliografia:
1) Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, Dz.U.2026.490 t.j.
2) Świecki Dariusz (red.), Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, Opublikowano: LEX/el. 2026
[1] Świecki Dariusz (red.), Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, Opublikowano: LEX/el. 2026
[2] Ibidem
Prawo do Sądu 
Dodaj komentarz