Z prawa do sądu wywodzi się wiele innych praw. Najczęściej mówi się o zapewnieniu jednostce możliwości dochodzenia swoich praw przed bezstronnym i niezawisłym sądem oraz o postulacie rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie. Jednak w zależności od sytuacji kluczowe znaczenie odgrywają konkretne, bardziej szczegółowe uprawnienia. W postępowaniu karnym, prawo do sądu to nie tylko dostępność i szybkość procesu, ale także wszelkie gwarancje procesowe. Jedną z takich gwarancji jest prawo oskarżonego do obrony, oraz łącząca się z nim instytucja obrony obligatoryjnej.

Celem niniejszego artykułu jest analiza dwóch przesłanek obrony obligatoryjnej odnoszących się do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego. Poprzez przybliżenie zarówno ich teoretycznych podstaw oraz aspektów praktycznych, ukazana zostanie ich szczególna rola w realizacji prawa do obrony, a co za tym idzie – prawa do sądu.

Często podkreśla się, że w procesie karnym strony nie są równe – oskarżony mierzy się z aparatem państwa reprezentowanym przez prokuratora, a nie z równym sobie przeciwnikiem procesowym^[1]. Odpowiedzią ustawodawcy na tę dysproporcję jest właśnie prawo do obrony, które nie tylko pozwala na samodzielne działanie oskarżonego, ale również na skorzystanie w tym celu z profesjonalnej pomocy. Artykuł 42 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że: „Każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu.”^[2] Prawo do obrony jest wyrażone także w przepisach wstępnych kodeksu postępowania karnego (dalej: k.p.k.), konkretnie w art. 6: „Oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy, o czym należy go pouczyć.”^[3]

Na podstawie przytoczonych przepisów, doktryna wyróżnia dwa aspekty prawa do obrony: materialny – polegający na generalnym uprawnieniu do podejmowania obrony i ochrony swoich interesów oraz formalny – polegający na możliwości skorzystania w tym celu z pomocy obrońcy. Co więcej oskarżony może korzystać z pomocy obrońcy z wyboru albo obrońca może zostać wyznaczony mu z urzędu przez sąd. Warto zaznaczyć, że obrońca jest uprawniony do działania w całym postępowaniu, a jednocześnie nie wyłącza to działania w nim samego oskarżonego^[4]. 

Na szczególną uwagę zasługuje instytucja obrony obligatoryjnej. Ustawodawca przewiduje konkretne okoliczności, w których oskarżony ma nakaz posiadania obrońcy niezależnie od swojej woli. Dwie z nich powiązane są ze stanem psychicznym oskarżonego.

Kodeks postępowania karnego (odwołując się do definicji niepoczytalności z 
art. 31 k.k.^[5]) w art. 79 w § 1 pkt 3 wskazuje, że oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona lub w znacznym stopniu ograniczona. W przypadku stanu psychicznego oskarżonego w czasie popełnienia czynu istotnie zawężono zatem przesłanki obligatoryjnej obrony – sąd interesować będą tylko dwie zdolności wskazane w przepisie. Co więcej, pod uwagę będzie brane ich ograniczenie, ale jedynie w stopniu co najmniej znacznym. 

Z kolei pkt 4 tego samego paragrafu odnosi się do stanu zdrowia psychicznego oskarżonego, ale już w trakcie procesu. Oskarżony musi mieć zatem obrońcę również wtedy, gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny. Tutaj ustawodawca nie wylicza już elementów psychiki i zdolności oskarżonego, które mają znaczenie. W tym kontekście badanie powinno być możliwie szerokie i w żadnym wypadku nie można ograniczać go do przesłanek niepoczytalności ani uzależniać od stopnia nasilenia^[6]. 

Warto podkreślić, że wątpliwości, o których mówią powyższe przepisy muszą zaistnieć po stronie organu procesowego, a nie jakiegokolwiek uczestnika procesu. Dodatkowo muszą być one uzasadnione i realne tj. „oparte na dowodach zgromadzonych w sprawie lub na spostrzeżeniach organu dotyczących zachowania się oskarżonego”^[7]. Wątpliwości nie muszą być jednak ewidentne, tzn., że dla ustanowienia obrony obligatoryjnej nie trzeba udowadniać sytuacji z art. 79 § 1 pkt 3 lub 4 k.p.k., a jedynie ją uprawdopodobnić^[8]. 

Na przestrzeni lat Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się na temat tego, kiedy organ powinien powziąć wątpliwość, a kiedy nie. Zgodnie z orzecznictwem i doktryną, uzasadnionych wątpliwości nie powodują na przykład informacje o wcześniejszym leczeniu psychiatrycznym, zaświadczenia lekarskie przedstawione przez oskarżonego^[9] ani przeprowadzenie badań psychiatrycznych na potrzeby innego postępowania prowadzonego wobec tego samego oskarżonego^[10]. Również fakt, że „oskarżony kwestionował swoją obecność w trakcie wybranych czynności bądź zasłaniał się niepamięcią […] nie może w żadnym razie stanowić źródła wątpliwości, o których mowa w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k.^[11].

Wszystkie wymienione wyżej okoliczności są jedynie elementami stanu faktycznego i mogą być wskazówką dla organu, ale same w sobie nie wywołują jeszcze wątpliwości. Organ na podstawie całokształtu ocenia, czy takie wątpliwości ma. Z tego względu Sąd Najwyższy podkreśla, że do każdej sprawy należy podchodzić indywidualnie i dokładnie rozważać cały materiał dowodowy zebrany w jej toku – w szczególności przesłanki poczytalności z art. 31 k.k. jak i wszelkie właściwości fizyczne, psychiczne i intelektualne konkretnego oskarżonego w związku z konkretnym czynem^[12].

W momencie powzięcia przez organ procesowy uzasadnionych wątpliwości, aktualizują się dwa obowiązki. Po pierwsze należy powołać biegłych i zlecić badania psychiatryczne. Po drugie sąd musi wydać postanowienie o ustanowieniu obrony obligatoryjnej. Obie te czynności są ściśle ze sobą powiązane, ponieważ każde dopuszczenie dowodu z opinii biegłych jest równoznaczne z pojawieniem się wątpliwości po stronie organu. Tym samym powołanie biegłych automatycznie sprawia, że obrona jest obligatoryjna i sąd musi wydać postanowienie w tym przedmiocie^[13]. 

Konieczność wydania przez sąd postanowienia jest wyjątkowym rozwiązaniem, wypracowanym przez orzecznictwo. W przypadku przesłanek dotyczących stanu zdrowia psychicznego, to sąd musi zdecydować czy powstały po jego stronie uzasadnione wątpliwości i obrona jest obligatoryjna. Wydanie postanowienia przez sąd jest tego formalnym wyrazem. A contrario wymogu wydawania postanowienia nie ma przy pozostałych przesłankach obrony obligatoryjnej, ponieważ obejmują one warunki czysto obiektywne, a obowiązek posiadania obrońcy powstaje bezpośrednio ex lege (por. art. 79 § 1 pkt. 1 i 2 oraz art. 80 k.p.k.). 

Zgodnie z art. 79 § 3 k.p.k. udział obrońcy obligatoryjnego jest obowiązkowy w rozprawie oraz w tych posiedzeniach, w których obowiązkowy jest udział oskarżonego. Obowiązku tego ustawa nie przewiduje dla „zwykłego” obrońcy z wyboru czy z urzędu. Z tego względu wydanie odpowiedniego postanowienia sądu jest konieczne, nawet jeżeli do tej pory w interesie oskarżonego działał już obrońca^[14]. 

Również do odwołania obrony obligatoryjnej konieczne jest postanowienie sądu. Nawet jeżeli biegli w opinii wskazują wprost, że poczytalność oskarżonego w trakcie czynu nie była w znacznym stopniu ograniczona, ani stan zdrowia psychicznego w trakcie procesu nie wpływa na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny, nie powoduje to ustania obrony obligatoryjnej ex lege. Każdorazowo to sąd decyduje o ustaniu swoich wątpliwości i sam podejmuje ostateczną decyzję. Może mieć miejsce sytuacja, w której sąd na podstawie zasad logiki i własnej wiedzy nie przychyli się do opinii biegłych a wątpliwości uzna za „niewyjaśnione lub wyjaśnione w stopniu niedostatecznym”^[15].

Często zdarza się także, że opinie biegłych pozostają niepełne – biegli wypowiadają się na temat przesłanek niepoczytalności, pomijając zupełnie aktualny stan zdrowia psychicznego oskarżonego. Tutaj znaczącą rolę odgrywa właśnie obrońca, który po zapoznaniu się z opinią biegłych może negować ją i wnieść o ponowne powołanie innego zespołu biegłych. Niedopuszczalne jest więc automatyczne odwołanie obrony obligatoryjnej na podstawie wniosków przedstawionych w opinii przez biegłych, bez przeprowadzenia jej rzetelnej analizy.

Nieposiadanie obrońcy, kiedy było to obowiązkowe stanowić może bezwzględną przyczynę odwoławczą (art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.). Dlatego też SN wskazuje, że powoływane w środkach odwoławczych opinie i fakty, które powstały już po prawomocnym zakończeniu postępowania, a wskazują na to, że stan psychiczny oskarżonego mógł wymagać obrony obligatoryjnej, nie mogą stanowić bezwzględnej przyczyny odwoławczej. Skoro obrona obligatoryjna powstaje na skutek wątpliwości organu to zarzutem może być niepodjęcie odpowiednich działań przez sąd w sytuacji, w której miał on wątpliwości, bądź powinien je mieć. Jeżeli jednak odwołanie oparte jest na faktach i okolicznościach, których sąd nie znał ani nie mógł znać w momencie procedowania – zarzut należy uznać za niezasadny^[16]. 

Podsumowując prawo do obrony ma służyć wyrównaniu pozycji stron postępowania. Nie zawsze jednak oskarżony, ze względu na swoje indywidualne właściwości, jest w stanie z tego prawa skorzystać. Ustawodawca wprowadza więc rozwiązania mające na celu rzeczywistą możliwość obrony w przypadkach, kiedy oskarżony potrzebuje szczególnej pomocy. Tę funkcję sprawują między innymi dwie przesłanki obrony obligatoryjnej powiązane ze stanem zdrowia psychicznego^[17]. W obecnym brzmieniu mają one niezwykle szeroki zakres zastosowania – zarówno podmiotowy jak i temporalny. Obrona obligatoryjna przysługuje bowiem zarówno ze względu na niepoczytalność oskarżonego w czasie popełnienia czynu, ale również na całokształt jego psychiki w czasie postępowania. Na korzyść oskarżonego i gwarancji procesowych działa także brak konieczności dowodzenia zaburzeń psychicznych, a jedynie prawdopodobieństwo i powzięcie uzasadnionych wątpliwości przez sąd. Tym samym wszelkie decyzje w przedmiocie ustanowienia obrony obligatoryjnej uzależnione są od oceny organu, a nie, któregokolwiek z uczestników procesu. W tym kontekście obrona obligatoryjna ze względu na stan zdrowia psychicznego wyróżnia się na tle innych przesłanek. Biorąc pod uwagę powyższe, należy stwierdzić, że obrona obligatoryjna przewidziana w art. 79 § 1 pkt. 3 i 4 k.p.k. stanowi szczególnie wartościowy element prawa do obrony, a szerzej także prawa do sądu, pozwala bowiem w pełni realizować postulaty będące podstawą procedury karnej. 

BIBLIOGRAFIA

LITERATURA

• Dudka K., Paluszkiewicz H., Postępowanie karne, Warszawa 2024.

• Nycz P., Obrona obligatoryjna związana ze stanem psychiki oskarżonego – uwagi na marginesie postanowienia Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2010 r., I KZP 6/10, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych, Rok XV: 2011, z. 3, s. 49-71.

• Rydz-Sybilak K. Problematyka obrony obligatoryjnej w postępowaniu karnym – rozważania dogmatyczno-prawne, Roczniki Nauk Prawnych, tom XXXII, nr 4 – 2022, s. 69 -87. DOI: https://doi.org/10.18290/rnp22324.5.

AKTY PRAWNE

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 490 z późn. zm.).

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. z 2025 r. poz. 383 z późn. zm.).

ORZECZENIA

• Postanowienie SN z 10.09.2009 r., V KK 61/09, Legalis nr 285241.

• Postanowienie SN z 11.01.2012 r., III KK 176/11, Legalis nr 464044.

• Postanowienie SN z 28.10.2020 r., II KK 295/20, Legalis nr 2502991.

• Postanowienie SN z 15.06.2022 r., IV KK 179/22, Legalis nr 2851784.

• Postanowienie SN z 21.05.2025 r., V KK 156/25, Legalis nr 3218039.

---

^[1] Rydz-Sybilak K., Problematyka obrony obligatoryjnej w postępowaniu karnym – rozważania dogmatyczno-prawne, Roczniki Nauk Prawnych, t. XXXII, nr 4-2022, s. 71. DOI: https://doi.org/10.18290/rnp22324.5.

^[2] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).

^[3] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 490 z późn. zm.).

^[4] Dudka K., Paluszkiewicz H., Postępowanie karne, Warszawa 2024, s. 114-116.

^[5] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. z 2025 r. poz. 383 z późn. zm.).

^[6] Nycz P., Obrona obligatoryjna związana ze stanem psychiki oskarżonego – uwagi na marginesie postanowienia Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2010 r., I KZP 6/10, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych, Rok XV: 2011, z. 3, s. 57-58.

^[7] Postanowienie SN z 15.06.2022 r., IV KK 179/22, Legalis nr 2851784.

^[8] Ibidem.

^[9] Postanowienie SN z 10.09.2009 r., V KK 61/09, Legalis nr 285241. 

^[10] Rydz-Sybilak K., op. cit., s. 76-77.

^[11] Postanowienie SN z 21.05.2025 r., V KK 156/25, Legalis nr 3218039.

^[12] Postanowienie SN z 28.10.2020 r., II KK 295/20, Legalis nr 2502991.

^[13] Rydz-Sybilak K., op. cit., s. 77.

^[14] Ibidem, s. 84.

^[15] Nycz P., op. cit., s. 63.

^[16] Postanowienie SN z 11.01.2012 r., III KK 176/11, Legalis nr 464044.

^[17] Rydz-Sybilak K., op. cit., s. 85.